ހުޅުމާލޭ ފޭސް 2ގެ ބިންތައް ވިއްކުމުގައި ހައުސިންގ ޑިވެލޮޕްމަންޓް ކޯޕަރޭޝަން (އެޗްޑީސީ) އިން ގެންގުޅޭ އުސޫލުތަކަކީ ޤާނޫނީ ގޮތުން ހުއްދަ ކަމެއް ކަމަށް އެ ކުންފުނިން ދައްކުވައިދޭން މަސައްކަތް ކުރި ނަމަވެސް، މި އުސޫލުތަކަކީ ބައިނަލްއަޤްވާމީ މިންގަނޑުތަކާއި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުތަކާ އަޅާބަލާއިރު އެ ޤާނޫނާއި އެ އުސޫލުތަކާއި ޚިލާފަށް ކުރާ ކަމެކެވެ. އަދި މިކަން ކުރަމުން ދަނީ ސީދާ މާލިއްޔަތު ޤާނޫނުގެ ރޫހާއި، އެ ޤާނޫނުން ހާސިލް ކުރަންބޭނުންވާ މަގުޞަދު ގެއްލޭހެންނެވެ. މި ލިޔުމުގައި އަޅުގަނޑުމެން ބަލައިލާނީ މި އަމަލުތަކުގެ ނޭދެވޭ އަސަރުތަކާއި، ދުނިޔޭގެ އެހެން ޤައުމުތަކުގައި މިފަދަ ހާލަތްތަކާ ކުރިމަތިލާ ގޮތްތަކަށެވެ. އަދި ހަމައެހެންމެ، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުތަކުގެ ނަޒަރުން އެޗްޑީސީގެ މި އަމަލުތައް ބަލައިލާނަމެވެ.
1. ހާމަކަން ކުޑަވުން
އެޗްޑީސީން ބުނާ ގޮތުގައި ބިން ދޫކުރަނީ "އެކްސްޕްރެޝަން އޮފް އިންޓްރެސްޓް (އީއޯއައި) ޕްރޮސެސް" ގެ ތެރެއިންނެވެ. ނަމަވެސް މި ޕްރޮސެސްގެ ތަފްސީލު އާންމުންނަށް ލިބެން ނެތުމަކީ ވަރަށް ބޮޑު މައްސަލައެކެވެ. ދުނިޔޭގެ ގިނަ ޤައުމުތަކުގައި، ސަރުކާރުގެ ބިންތައް ވިއްކުމުގެ ޕްރޮސެސް ވަރަށް ހާމަކަން ބޮޑު ގޮތެއްގައި ކުރިއަށް ގެންދެއެވެ. މިސާލަކަށް:
- ސިންގަޕޫރުގައި ބިން ވިއްކުމުގެ ޕްރޮސެސްގެ ހުރިހާ ތަފްސީލެއް އާންމުކޮށް ޝާއިއުކުރެއެވެ.
- އޮސްޓްރޭލިއާގައި ބިން ވިއްކުމުގެ ބީލަންތައް ލައިވްކޮށް ބްރޯޑްކާސްޓް ކުރެއެވެ.
އެޗްޑީސީ އިން ހަޤީގަތުގައި ކުރަމުން އަންނަ ކަމަކީ، ހުޅުމާލެއިން ގޯތި ގަންނާނެ ކަމަށް ޤަބޫލު ކުރެވޭ މުއްސަނދިންނަށް ގުޅައި، ވަރަށް ހެޔޮ އަގުގައި އަކަފޫޓެއް 4000ރ އަށް ދޭނެ ކަމަށް ބުނެ، ޑީލުގެ ތެރެއިން އެ ވިއްކަން ހުންނަ މީހާއަށް ރިޝްވަތު ނަގައިގެން މިކަން ކުރުމެވެ. އެޗްޑީސީއިން އީއޯއައި ކަމަށް މާނަ މިކުރަނީ މިކަމަށް ތޯއެވެ؟
2. ހަމަހަމަކަން ގެއްލުން
އެޗްޑީސީން ބުނާ ގޮތުގައި ބިން ދޫކުރަނީ "ޝައުގުވެރިކަން ފާޅުކުރާ ތަރުތީބުން" ނެވެ. ނަމަވެސް މިއީ ހަމަހަމަ އުސޫލަކުން ބިން ދޫކުރާ ގޮތެއް ނޫނެވެ. މިގޮތުން:
- ކެނެޑާގައި ސަރުކާރުގެ ބިންތައް ވިއްކަނީ ހުޅުވާލެވިފައިވާ ބީލަމުގެ އުސޫލުންނެވެ. ހަމަ ހަމަ އުސޫލަކީ އެއީއެވެ. އީއޯއައި ހުށަ އެޅައިގެން ބިން ދޫކުރުން ފަދަ ބޮޑެތި ކަންކަން ދުނިޔޭގެ އެއްވެސް ޤައުމެއްގައި ކޮށް ނޫޅެނީ، އެކަމުގައި އެކުލެވޭ ބޭއިންސާފު އިންތިހާއަށް ބޮޑު ވުމުންނެވެ.
- ޖަޕާނުގައި ބޮޑެތި ބިންތައް ވިއްކަނީ ލޮޓަރީ އުސޫލުންނެވެ.
3. އަގު ކަނޑައެޅުމުގެ ހަމަތައް
އެޗްޑީސީގެ ބޯޑުން އެންޑޯޒްކޮށްފައިވާ އަގުތަކެއްގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ބިން ވިއްކުމަކީ އެންމެ އެކަށީގެންވާ ގޮތް ނޫނެވެ. މިސާލަކަށް:
- އެމެރިކާގައި ސަރުކާރުގެ ބިންތައް ވިއްކަނީ މިނިވަން މާރުކޭޓު އަގުގައެވެ.
- ނިއުޒީލެންޑްގައި ބިންތަކުގެ އަގު ކަނޑައަޅަނީ މިނިވަން އެޕްރައިޒަރުންގެ އެހީގައެވެ.
މިގޮތަށް އަގު ކަނޑައެޅުމަކީ މާލިއްޔަތު ޤާނޫނުގައި ދައުލަތަށް އެންމެ ފައިދާ ކުރާ ގޮތަށް މިކަން ކުރަން އޮންނަ މާއްދާ އާއި ޚިލާފަށް އަގުކޮށް އެ އެއްޗެއް ނުއަގުގައި ވިއްކާލުމެވެ. މިއީ ޤާނޫނީ ކުށެކެވެ. މިއީ އެޗްޑީސީގެ ބޯޑުން މާލިއްޔަތުގެ ޤާނޫނާއި ޚިލާފަށް އަދި އެ ޤާނޫނުގެ މަޤްޞަދާއި ރޫޙާއި ޚިލާފަށް ނިންމާފައިވާ ނިިންމުމެއް ކަމުގައި ވާތީ، އެޗްޑީސީ ވެރިންނާއި، އެޗްޑީސީގެ ބޯޑުން މިކަމާއި އެއްބަސްވެ މި ގޮތަށް ނިންމި ފަރާތްތަކާއި ދެކޮޅަށް ދައުވާ ކުރެވޭނެއެވެ.
4. މަސްލަހަތު ފުށުއެރުން
ސަރުކާރުގެ އިސް ފަރާތްތަކާ ގުޅުން އޮންނަ ފަރާތްތަކަށް އަގުހެޔޮކޮށް ބިން ދިނުމަކީ މަސްލަހަތު ފުށުއަރާ ކަމެކެވެ. މިފަދަ ހާލަތްތަކުގައި:
- ހޮންގ ކޮންގުގައި ސަރުކާރުގެ އިސް ފަރާތްތަކުގެ އާއިލާ މެންބަރުންނަށް ބިން ވިއްކުން މަނާކޮށްފައިވެއެވެ.
- ޑެންމާކުގައި ސަރުކާރުގެ މުވައްޒަފުންނަށް ސަރުކާރުގެ ބިން ގަތުމުގެ ކުރިން ހުއްދަ ހޯދަންޖެހެއެވެ.
5. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުތަކާ ފުށުއެރުން
އެޗްޑީސީގެ މި އަމަލުތަކަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުތަކާވެސް ފުށުއަރާ ކަންތައްތަކެކެވެ. މިގޮތުން:
- ކޮރަޕްޝަން ހުއްޓުވުމާއި މަނާކުރުމުގެ ޤާނޫނުގައި ބުނެފައިވާ ގޮތުން، ރައްޔިތުންނަށް ނުވަތަ ދައުލަތަށް ފައިދާއެއް ލިބެން އޮތް ކަމެއްގައި އެނޫން ގޮތަކަށް ޢަމަލުކުރުމަކީ ކުށެކެވެ. އެޗްޑީސީގެ މި އަމަލުތަކުން ދައުލަތަށް ލިބެންޖެހޭ އެންމެ ރަނގަޅު އަގު ނުލިބެއެވެ.
- ދައުލަތުގެ މާލިއްޔަތުގެ ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުން، ދައުލަތުގެ މުދަލާއި ފައިސާ ބޭނުންކުރަންވާނީ ޤާނޫނުގައިވާ ގޮތުގެމަތިން، އިޤްތިޞާދީ ފައިދާ އެންމެ ބޮޑުވާނެ ގޮތަކަށެވެ. އެޗްޑީސީގެ މިހާރުގެ އުސޫލުތަކުން މި މަޤްޞަދު ހާސިލުވާކަން ކަށަވަރެއް ނުވެއެވެ.
- ދިވެހިރާއްޖޭގެ އިދާރީ ދާއިރާތައް ލާމަރުކަޒީ އުޞޫލުން ހިންގުމުގެ ޤާނޫނުގައިވާ ގޮތުން، ރަށު ކައުންސިލްތަކުން އެ ރަށެއްގެ ބިން ބޭނުންކުރާނެ ގޮތުގެ ޕްލޭން އެކުލަވާލަންޖެހެއެވެ. އެޗްޑީސީގެ މިފަދަ އަމަލުތަކުން މި ޕްލޭންތަކަށް އަސަރުކޮށްފާނެއެވެ.
- ދިވެހިރާއްޖޭގެ ބިމާބެހޭ ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުން، ދިރިއުޅުމަށް ދޫކުރާ ބަންޑާރަ ގޯތި ދޫކުރަންވާނީ ޢާންމުކޮށް އިޢުލާނުކޮށްގެންނެވެ. އެޗްޑީސީގެ މިހާރުގެ އުސޫލުތަކުން މި ޝަރުޠު ފުރިހަމަވާކަން ޔަޤީނެއް ނުވެއެވެ.
އެހެންކަމުން، ޤާނޫނީ ގޮތުން އެއްތައް ބައިވަރު މަޅިއެއްގައި މިހާރު އެޗްޑީސީއާއި، އެޗްޑީސީގެ ބޯޑު މެމްބަރުން މިވަނީ ޖެހިފައެވެ. އަދި މި މީހުންނާއި މެދު، ވެރިކަން ބަދަލުވާ އިރަށް ދައުވާ ކުރާނެ ކަމާއި މެދު އެއްވެސް ޝައްކެއް ނެތެވެ.
އެކްސްޕްރެޝަން އޮފް އިންޓްރެސްޓް ތެރެއިން ގޯތި ދިން ފަރާތްތަކާއި ދެކޮޅަށް ކުރާ ދައުވާގައި، އެކްސްޕްރެޝަން އޮފް އިންޓްރެސްޓް ގޯތި ދިނުމަށް ބޭނުން ކުރެވޭނެ އުސޫލެއް ނޫންކަން ހާމަކޮށް އިތުރު ސަބަބު ތައްވެސް ބަޔާން ކޮށްލެވިދާނެއެވެ.
- ވާދަވެރިކަން މަދުކުރުން:
- އީއޯއައި އުސޫލުން ބިން ވިއްކާއިރު، މި ފުރުސަތު އޮތްކަން އެނގޭ މީހުން މަދުވާނެއެވެ. ނުވަތަ އެޗްޑީސީގެ އެތެރޭގެ މުއައްޒަފުންނާއި ގުޅުން އޮންނަ ފަރާތްތަކަށް އެކަނި މިކަން މަޙްދޫދުވެގެން (ލިމިޓް)ވެގެން ދެއެވެ.
- މިކަމުގެ ސަބަބުން، ހުޅުވާލެވިފައިވާ މާރކެޓެއްގައި ލިބޭނެ އަގަށްވުރެ ކުޑަ އަގެއްގައި ބިން ވިއްކުމަށް އެޗްޑީސީއަށް ފުރުޞަތު ލިބެއެވެ.
- ވަކި ފަރާތްތަކަކަށް ފައިދާވާގޮތަށް ޢަމަލުކުރުމާއި ކޮރަޕްޝަނަށް މަގުފަހިވުން:
- ނިންމުން ނިންމާ ފަރާތްތަކާ ގުޅުން އޮންނަ ވަކި ފަރާތްތަކަކަށް ފައިދާވާގޮތަށް މި ޕްރޮސެސް ބައްޓަން ކުރެވިދާނެއެވެ.
- ރަނގަޅަށް ބެލެހެއްޓުމެއް ނެތި ހިންގާނަމަ، ކޮރަޕްޓް އަމަލުތައް ހިންގުމަށް ފަސޭހަވެގެންދާނެއެވެ.
- އަގު ކަނޑައެޅުމުގައި ހުރި މައްސަލަތައް:
- ހުޅުވާލެވިފައިވާ ބީލަންތަކާއި އާންމު ޓެންޑަރުތަކެކޭ އެއްފަދައިން ވާދަވެރި މާޙައުލެއް ނުއުފެދޭތީ، އީއޯއައި އުސޫލުން އެންމެ ރަނގަޅު އަގު ނުލިބޭނެއެވެ.
- އެއް ހަމައެއް ނެތުން:
- އީއޯއައި ޕްރޮސެސްތައް ތަފާތުވެދާނެތީ، އެކި ބިން ވިއްކުމުގައި ހަމަހަމަކަން ޔަޤީންކުރުމަށް ދަތިވެދާނެއެވެ.
- އާންމުންގެ ބައިވެރިވުން މަދުވުން:
- ހުޅުވާލެވިފައިވާ ބީލަންތަކާއި އާންމު ޓެންޑަރުތަކާ ޚިލާފަށް، އީއޯއައި ޕްރޮސެސްގައި ފުޅާ ދާއިރާއެއްގައި އާންމުންނަށް ބައިވެރިވުމުގެ ފުރުސަތު ނުލިބިދާނެއެވެ.
- ބިން އެންމެ ރަނގަޅަށް ބޭނުންކުރެވޭނެކަން ޔަޤީންކުރުމަށް ދަތިވުން:
- އާންމު މަސްލަހަތާ އެންމެ ބޮޑަށް ގުޅޭ ނުވަތަ ބިމުގެ އެންމެ އެކަށީގެންވާ ބޭނުން ހިފޭނެ ގޮތްތައް އީއޯއައި އުސޫލުން ރަނގަޅަށް ދެނެގަނެވިދާނެކަން ޔަޤީނެއް ނޫނެވެ.
ނިންމުން
އީއޯއައި އުސޫލުން ބިން ވިއްކުމަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޙާލަތަށް ބަލާއިރު އެކަށީގެންވާ ގޮތެއް ނޫނެވެ. މި އުސޫލުގެ ސަބަބުން ހާމަކަން ކުޑަވެ، ވާދަވެރިކަން މަދުވެ، ވަކި ފަރާތްތަކަކަށް ނާޖާއިޒު ފައިދާ ލިބި، އަދި ދައުލަތަށް ލިބެންވާ އާމްދަނީ ގެއްލިގެންދިއުމުގެ ފުރުސަތު އޮވެއެވެ. ދިވެހިރާއްޖެ ފަދަ ކުޑަ ޤައުމެއްގައި، ބިމަކީ އަގުހުރި އަދި މަދު ވަސީލަތެކެވެ. އެހެންކަމުން، މި ވަސީލަތް ބޭނުންކުރުމުގައި ވީހާވެސް ހާމަކަން ބޮޑު، ހަމަހަމަ، އަދި ދައުލަތަށް އެންމެ ފައިދާހުރި ގޮތްތައް ބޭނުންކުރުމަކީ މުހިންމު ކަމެކެވެ.
ދިވެހިރާއްޖެއަށް އެންމެ އެކަށޭނަ ގޮތަކީ ހުޅުވާލެވިފައިވާ ވާދަވެރި ބީލަމުގެ އުސޫލު ނުވަތަ ރާވާލެވިފައިވާ ޓެންޑާރ ޕްރޮސެސްއެއް ބޭނުންކުރުމެވެ. މިފަދަ އުސޫލަކުން ހާމަކަން ބޮޑުވެ، ހުރިހާ ފަރާތަކަށް ހަމަހަމަ ފުރުސަތު ލިބި، އަދި ދައުލަތަށް އެންމެ ރަނގަޅު އާމްދަނީ ލިބޭނެއެވެ. އަދި ހަމައެހެންމެ، ބިން ތަރައްޤީކުރުމުގައި އާންމު މަސްލަޙަތަށް އެންމެ ފައިދާހުރި ގޮތްތައް ހޯދުމަށްވެސް މަގުފަހިވެގެންދާނެއެވެ. މިއީ ކުރީ ސަރުކާރުތަކުން ވެސް މިކަން ކޮށްފައިވާ ރީތި އުސޫލެވެ.