އެއް ޒަމާނެއްގައި އިސްލާމީ އުންމަތަކީ ފިކުރީ ގޮތުން ވަރަށް ބާރުގަދަ، މުޅި ދުނިޔެއިން އިޙްތިރާމް ލިބިފައިވާ އުންމަތެކެވެ. އެންޑަލޫސިއާއިން ފެށިގެން ޗައިނާއާ ހަމައަށް ފެތުރިފައިވާ މި އުންމަތަކީ އިންސާނީ ތާރީޚުގައި ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ދުނިޔޭގެ ހުރިހާ ކަންކޮޅުތަކަކަށް ފެތުރުނު ސަގާފަތެކެވެ.
10، 11، 12، އަދި 13 ވަނަ ގަރުނުގައި އިސްލާމީ އުންމަތުން ސައިންސާއި އަދަބިއްޔާތާއި ފަންނުވެރިކަމުގެ އެންމެ މަތީ ދަރަޖަތަކަށް ވާސިލްވެފައިވެއެވެ. ނަމަވެސް މިހާރު ޙާލަތު ވަނީ މުޅިން ބަދަލުވެފައެވެ. އިގްތިޞާދީ ހީނަރުކަމާއި ކުރިއެރުމުގެ މިންގަނޑުތަކުގައި އެންމެ ދަށް ދަރަޖައިގައި މުސްލިމު އުންމަތް ވަނީ ޖެހިފައެވެ.
މިހެން މިކަން ދިމާވި ސަބަބަކީ ކޮބައިތޯއެވެ؟
މުސްލިމުން މަތިވެރިވެ، ދެން އަނެއްކާ ދަށަށް ދިޔަ ސަބަބުތައް ދެބަޔަކަށް ބަހާލެވިދާނެއެވެ:
ރޫޙާނީ ސަބަބުތައް: އީމާންކަމުގެ ސަބަބުން މުސްލިމުން މަތިވެރިވިއެވެ. އަދި އީމާންކަން ދަށްވުމުން ނިކަމެތިކަން ކުރިމަތިވިއެވެ.
ދުނިޔަވީ ސަބަބުތައް: ޒަމާނީ ދުނިޔެ ގަބޫލުކޮށް، އޭގެ ހުރިހާ ކަމަކާ ގުޅުން ބަދަހިކުރުމުގެ ސަބަބުން މުސްލިމުން މަތިވެރިވިއެވެ. އަދި ޒަމާނާ އެއްހަމައެއްގައި ދެމިތިބުމަށް ނުކުޅެދުމުގެ ސަބަބުން ދަށަށް ދިޔައެވެ.
މި ދެ ސަބަބުގެ ތެރެއިން ރޫޙާނީ ސަބަބުތަކަކީ އެންމެ މުހިންމު ސަބަބުކަމުގައި ވިޔަސް، މި ލިޔުމުގައި އަޅުގަނޑު އަލިއަޅުވާލާނީ ދުނިޔަވީ ސަބަބުތަކުގެ ތެރެއިން އެއް ކަމަކަށެވެ. އެއީ ކަރުދާހާއި ޗާޕްކުރުމުގެ ޓެކްނޮލޮޖީއަށް މުސްލިމުން އިޖާބަދިން ގޮތެވެ..
ކަރުދާހުގެ ތާރީޚު:
ކަރުދާސް އުފެއްދަން ފެށީ ޗައިނާގައި މީލާދީން 100 އަހަރު ކުރިންނެވެ. ޗައިނާގެ މީހުން ކަރުދާސް އުފެއްދުމުގެ ސިއްރު ވަރަށް ގިނަ ދުވަހު ހިފަހައްޓައިގެން ތިބެ، ހަމައެކަނި ވަކި ގިލްޑެއްގެ މެންބަރުންނަށް އެކަނި އެ ހުނަރު ދަސްކޮށްދިނެވެ. މީލާދީން 751 ވަނަ އަހަރު ޗައިނާއާއި ކުރި ތަލާސް ހަނގުރާމައިގައި މުސްލިމުން، މި ގިލްޑުގެ ދެ މެންބަރުން ހައްޔަރުކޮށް، އެމީހުންގެ ކިބައިން ކަރުދާސް އުފެއްދުމުގެ ސިއްރު ދަސްކުރިއެވެ. ޚަލީފާ އެ ދެމީހުން މިނިވަންކޮށްދިނުމުގެ ބަދަލުގައި، ކަރުދާސް އުފެއްދުމުގެ ހުނަރު މުސްލިމުންނަށް ދަސްކޮށްދިނުމަށް އެންގިއެވެ.
ކަރުދާހުގެ އަސަރު އިސްލާމީ ދުނިޔެއަށް:
ކަރުދާހުގެ ސަބަބުން އިސްލާމީ ދުނިޔޭގައި ޢިލްމީ، އަދަބީ އަދި ފަންނީ އުފެއްދުންތެރިކަން އިންތިހާއަށް ކުރިއަރައިގެން ދިޔައެވެ. ކަރުދާސް ލިބުމުގެ ކުރިން، މުސްލިމުން ލިޔެކިޔުމަށް ބޭނުންކުރަނީ ޖަނަވާރުންގެ ހަންގަނޑާއި، ރުއްގަހުގެ ފަތްތަކާއި، ޖަނަވާރުންގެ ކަށިތަކެވެ. މި ތަކެތި އަވަހަށް ހަލާކުވެ، ގިނަ ދުވަހު ނުހުރެއެވެ. ކަރުދާސް ލިބުމުން، ފޮތްތައް ލިޔެ އުފެއްދުމާއި، ގްރީކް ފަލްސަފާގެ ފޮތްތައް ތަރުޖަމާކުރުމާއި، ސައިންސާއި ފަންނުވެރިކަމުގެ ދާއިރާތަކުން އާ ހޯދުންތައް ހޯދުމަށް ވަރަށް ބޮޑު ފަސޭހައެއް ލިބުނެވެ.
މީގެ އިތުރުން، މުސްލިމުން ކަރުދާސް އުފެއްދުމުގެ ޓެކްނޮލޮޖީ އިތުރަށް ތަރައްޤީކޮށް، އެތައް ބާވަތެއްގެ ކަރުދާސް އުފެއްދިއެވެ. މިސާލަކަށް ޞުވާނީ ކަރުދާސް، އަޙްމަދީ ކަރުދާސް، ނޫރާނީ ކަރުދާސް އަދި ޖަޢުފަރީ ކަރުދާހެވެ. މުސްލިމުން އުފެއްދި އެންމެ މުހިންމު އުފެއްދުމަކީ މިހާރު އަޅުގަނޑުމެންނަށް އާދައިގެ ކަމެއްގެ ގޮތުގައި ފެންނަ ފޮތުގެ ސިފައެވެ. އެއީ ގަނޑުތައް އެއްކޮށް ބައިންޑްކޮށް، ބޭރުގައި ނަން ލިޔެފައި ހުންނަ ގޮތެވެ.
ކަރުދާސް ފެތުރިގެން ދިއުން:
- ޚަލީފާ އަލް-މަންސޫރުގެ ވެރިކަމުގައި (754-775) ސަރުކާރުގެ ހުރިހާ ރެކޯޑުތަކެއް ޕެޕައިރަސްއިން ކަރުދާހަށް ބަދަލުކުރެވުނެވެ.
- މުސްލިމުން އަމިއްލައަށް ކަރުދާސް އުފެއްދުމަށް ފެށި، ސަމަރްޤަންދުގައާއި ބަޣްދާދުގައި ފެކްޓަރީތައް ޤާއިމުކުރެވުނެވެ.
އިސްލާމީ އުއްމަތަށް ކުރި އަސަރު:
- ކަރުދާސް ލިބުމުން އިސްލާމީ ޢިލްމީ އިންޤިލާބެއް އައެވެ. ފޮތްތައް ލިޔުމާއި، ގްރީކް ފޮތްތައް ތަރުޖަމާކުރުމާއި، ސައިންސާއި ފަންނުވެރިކަން ކުރިއެރުވުނެވެ.
- މިހާރު އަޅުގަނޑުމެން ދަންނަ ފޮތުގެ ސިފަ (ގަނޑުތައް އެއްކޮށް ބައިންޑްކޮށް، ބޭރުގައި ނަން ލިޔުން) އުފެއްދީ މުސްލިމުންނެވެ.
މި ހުރިހާ ކަމަކުން ދައްކުވައިދެނީ މުސްލިމުން އައު ޓެކްނޮލޮޖީ ބަލައިގަނެ، އޭގެ ބޭނުން ހެޔޮގޮތުގައި ހިފައި، އިތުރަށް ތަރައްޤީކުރި ގޮތެވެ.
މުސްލިމުން ކަރުދާހުގެ ބޭނުން ފުޅާކޮށް ހިފަމުންދިޔައިރު، ޔޫރަޕުގެ ގިނަ ޤައުމުތަކަށް ކަރުދާހެއް ނޭނގެއެވެ.
ޔޫރަޕަށް ކަރުދާސް ތަޢާރަފުވީ ތިން މައިގަނޑު ގޮތަކުންނެވެ. ފުރަތަމަ ގޮތަކީ 1096 ގައި ފެށުނު ކްރޫސޭޑްތަކުގެ ތެރެއިންނެވެ. މި ހަނގުރާމަތަކުގައި ޔޫރަޕުގެ މީހުން މުސްލިމު ޤައުމުތަކަށް އައިސް، އެތަންތަނުގައި ބޭނުންކުރާ ކަރުދާސް ދެނެގަތެވެ. ދެވަނަ ގޮތަކީ އަންދަލޫސިއާ މެދުވެރިކޮށެވެ. 1085 ގައި ފެށުނު ރިކޮންކިސްޓާގެ ސަބަބުން ޔޫރަޕުގެ މީހުންނަށް އަންދަލޫސިއާގެ ޓެކްނޮލޮޖީ ދެނެގަތުމުގެ ފުރުޞަތު ލިބުނެވެ. 1151 ވަނަ އަހަރު ވަށައިގެން ސްޕެއިންގެ ޝާތިބާ ސަރަޙައްދުގައި ޔޫރަޕުގެ ފުރަތަމަ ކަރުދާސް ފެކްޓަރީ ޤާއިމުކުރެވުނެވެ. ތިންވަނަ ގޮތަކީ ސިސިލީ މެދުވެރިކޮށެވެ. 1072 ގައި ރޮޖަރ ފުރަތަމަ ސިސިލީ ހިފުމަށްފަހު، އޭނާ ގިނަ މުސްލިމު ވަޒީރުން ބަހައްޓައި، ކަރުދާހުގެ ޓެކްނޮލޮޖީ ޔޫރަޕަށް ގެނައުމަށް މަގުފަހިކޮށްދިނެވެ.
ޕްރިންޓިންގ ޕްރެސްގެ އުފެއްދުމާއި މުސްލިމުންގެ ރައްދު:
1436 ވަނަ އަހަރު ގުޓެންބަރގް ޕްރިންޓިންގ ޕްރެސް އުފެއްދުމާއެކު، ޔޫރަޕުގައި ޢިލްމާއި މަޢުލޫމާތު ފެތުރުމުގެ އިންޤިލާބެއް އައެވެ. ނަމަވެސް މުސްލިމުންގެ ވިސްނުން މުޅިން ތަފާތު މަގަކަށް ދިޔައެވެ. 1485 ގައި އޮޓަމަން ޚަލީފާ ސުލްޠާން ބަޔަޒިދު ދެވަނަ ޕްރިންޓިންގ ޕްރެސް ޙަރާމްކުރިއެވެ. މައިގަނޑު ބެނުމަކީ އޭނާގެ ވެރިކަން ދެމެހެއްޓުމެވެ. އޭނާ އަމުރުކުރީ ޕްރިންޓިންގ ޕްރެސް އަދި ޔޫރަޕުގައި ޗާޕްކޮށްފައިވާ އެއްވެސް ފޮތެއް އޮޓަމަން ސަލްޠަނާއަށް އެތެރެކުރުން މަނާކުރުމަށެވެ. އަދި އެއީ ހަރާން ކަމެއް ކަމަށް ކަނޑައެޅިއެވެ. 1515 ގައި ސުލްޠާން ސަލީމް އެއްވަނަ މިއަށްވުރެ ހަރުކަށި އަމުރެއް ނެރުނެވެ. އެއީ ޕްރިންޓިންގ ޕްރެސް ގެންގުޅޭ މީހުންނަށް މަރުގެ އަދަބު ދިނުމަށް އަމުރުކުރުމެވެ. މިއީ މުސްލިމުންގެ ފިކުރީ ހަރުކަށިކަމާއި ބަދަލަށް ދެކޮޅުހެދުމުގެ ހިތާމަވެރި ނަމޫނާއެކެވެ.
މި ނިންމުމުގެ ސަބަބުތަކުގެ ތެރޭގައި ހިމެނެނީ:
- ޢިލްމުވެރިން ބިރުގަތީ ޕްރިންޓިންގ ޕްރެސްގެ ސަބަބުން ޢިލްމު ފެތުރި، އާންމު ރައްޔިތުން ޢިލްމުވެރިވެ، އެމީހުންގެ ބާރު ގެއްލިދާނެކަމަށެވެ.
- ޤުރުއާނާއި އިސްލާމީ ފޮތްތައް މެޝިނަކުން ޗާޕްކުރުމަކީ ޙުރުމަތްތެރިކަން ގެއްލޭ ކަމެއް ކަމަށް ދެކުން: މުސްލިމުން ދެކުނީ ޤުރުއާން ލިޔަންވާނީ ތަޤުވާވެރި މުސްލިމަކު އަތުން ކަމަށެވެ.
- ކާފިރުންގެ ޓެކްނޮލޮޖީއެއް ކަމަށް ދެކުން: މުސްލިމުން އެމީހުންގެ ކުރިއެރުމާމެދު ބޮޑާވެ، އެހެން މީހުންގެ އުފެއްދުންތެރިކަން ބަލައިގަތުމަށް ދެކޮޅުހެދިއެވެ.
މި ނިންމުމުގެ ނަތީޖާ:
މި ނިންމުމުގެ ސަބަބުން، މުސްލިމު ދުނިޔެ ޢިލްމީ އަދި ޓެކްނޮލޮޖީގެ ގޮތުން ފަހަތަށް ޖެހިގެން ދިޔައެވެ. 1500 ވަނަ އަހަރު ޖެހުނުއިރު ޔޫރަޕުގެ 300 ސިޓީއެއްގައި ޕްރިންޓިންގ ޕްރެސް ޤާއިމުކުރެވި، 1500 ގެ ފަހުކޮޅު ޖެހުނުއިރު 20 މިލިއަން ފޮތް ވިއްކިފައިވެއެވެ. މީގެ ސަބަބުން ޔޫރަޕުގައި "ރެނެސާންސް" އަދި "ރިފޯމޭޝަން" ފަދަ އިންޤިލާބީ ބަދަލުތައް އައިސް، ޔޫރަޕުގެ ބާރު އިތުރުވެގެން ދިޔައެވެ. އެހެންނަމަވެސް މުސްލިމު ދުނިޔޭގައި 1800 އާ ހަމައަށްވެސް އާންމު ރައްޔިތުންނަށް ޗާޕްކޮށްފައިވާ ފޮތެއް ފެނިފައިވެސް ނުވެއެވެ.
މުސްލިމު ދުނިޔޭގައި ޕްރިންޓިންގ ޕްރެސްގެ ތަޢާރަފު:
މުސްލިމު ދުނިޔޭގައި ޕްރިންޓިންގ ޕްރެސް ތަޢާރަފުވީ ވަރަށް ފަހުންނެވެ. 1720 ގައި އިބްރާހިމް މުތަފަރިކާ ނަމަކަށް ކިޔުނު ހަންގޭރިއަން މުސްލިމަކު އޮޓަމަން ސަލްޠަނާގައި ޕްރިންޓިންގ ޕްރެސް ތަޢާރަފުކުރުމަށް މަސައްކަތްކުރިއެވެ. އޭނާ އަތުން ލިޔެ ފޮތެއް އުފައްދައި، މުފްތީއަށް ހުށަހެޅިއެވެ. 1726 ގައި އޮޓަމަން ސަލްޠަނާގައި ޕްރިންޓިންގ ޕްރެސް ބޭނުންކުރަން ހުއްދަ ދިން ނަމަވެސް، ވަރަށް ގިނަ ޝަރުޠުތަކާއެކުގައެވެ. މިސާލަކަށް، އަރަބި ބަހުން ޗާޕްކުރުމާއި، ދީނީ ފޮތްތައް ޗާޕްކުރުން މަނާކުރިއެވެ. އަދި ހަމައެކަނި ސަރުކާރުން ހުއްދަދޭ ފޮތްތައް އެކަނި ޗާޕްކުރެވޭނެ ގޮތަށް ހަމަޖެއްސުނެވެ.
މުސްލިމު ދުނިޔޭގައި ފުރަތަމަ މިނިވަން ޕްރިންޓިންގ ޕްރެސް ޤާއިމުކުރެވުނީ 1798 ގައި ނެޕޯލިއަން މިޞްރު ހިފުމަށްފަހުގައެވެ. ނެޕޯލިއަން މިޞްރަށް އައިއިރު އޭނާގެ އުޅަނދުފަހަރުގައި ޕްރިންޓިންގ ޕްރެސް ގެނެސްފައި ހުއްޓެވެ. މިއީ މުސްލިމު ދުނިޔެއަށް މޮޑަނިޓީގެ ފެށުން ކަމުގައި ބެލެވެއެވެ. ނެޕޯލިއަން މިޞްރުން ފުރައިގެން ދިޔައިރު، އޭނާ ދޫކޮށްފައި ދިޔަ ޕްރިންޓިންގ ޕްރެސް ބޭނުންކޮށްގެން މިޞްރުގެ މުޙައްމަދު ޢަލީ ޕާޝާ ޤައުމު މޮޑަނައިޒް ކުރަން ފެށިއެވެ.
މީގެ ފަހުން، 1822 ގައި މިޞްރުގައި ބުލާޤް ޕްރިންޓިންގ ޕްރެސް ޤާއިމުކުރެވުނެވެ. މިއީ އިސްލާމީ ދުނިޔޭގައި އެންމެ ފުރަތަމަ ޤާއިމުކުރެވުނު އިސްލާމީ ޕްރިންޓިންގ ޕްރެސްއެވެ. މި ޕްރިންޓިންގ ޕްރެސްގައި ޢިލްމުވެރިން މަސައްކަތްކުރުމުގެ ސަބަބުން، މިތަނުން ޗާޕްކުރެވުނު ފޮތްތަކަކީ އެންމެ ފެންވަރު ރަނގަޅު، ޞައްޙަ ފޮތްތަކުގެ ގޮތުގައި މިއަދާ ހަމައަށްވެސް ބެލެވެއެވެ.
މި ތާރީޚުން ދަސްވާ ފިލާވަޅުތައް:
- އައު ޓެކްނޮލޮޖީ ބަލައިގަތުމުގެ މުހިންމުކަން: މުސްލިމުން ކަރުދާސް ބަލައިގަތް ފަދައިން، ކޮންމެ ޒަމާނެއްގައިވެސް އައު ޓެކްނޮލޮޖީތަކަށް ހުޅުވިގެން ތިބުން މުހިންމެވެ.
- ބަދަލުތަކަށް ހުޅުވިގެންވާ ވިސްނުމެއް ގެންގުޅުމުގެ މުހިންމުކަން: ޕްރިންޓިންގ ޕްރެސްއަށް ދެކޮޅުހެދުމުގެ ސަބަބުން މުސްލިމުންނަށް ލިބުނު ގެއްލުން ވިސްނައި، ބަދަލުތަކަށް ހުޅުވިގެންވާ ވިސްނުމެއް ގެންގުޅުން މުހިންމެވެ.
- އިސްލާމްދީނުގެ އަސާސްތައް ހިފަހައްޓައިގެން، މިޒަމާނުގެ ޓެކްނޮލޮޖީއާއި ޢިލްމީ ކުރިއެރުންތަކާއެކު ކުރިއަށް ދިއުމުގެ މުހިންމުކަމެކެވެ.
- ދެ ހައްދު ފަހަނައަޅައި ނުދިއުމުގެ މުހިންމުކަން: އެއް ފަރާތުން ހުރިހާ ބަދަލަކަށް ދެކޮޅުހެދުމާއި، އަނެއް ފަރާތުން ދީނުގެ އަސްލުތަކާ ޚިލާފަށް ހުރިހާ ބަދަލެއް ގަބޫލުކުރުމަކީ ރަނގަޅު ގޮތެއް ނޫންކަން ވިސްނަން ޖެހެއެވެ.
މިއަދުގެ ދުނިޔެއާއި މުސްލިމުން: މިއަދުގެ ދުނިޔޭގައި އިންޓަރނެޓާއި މީޑިއާގެ ވަސީލަތްތަކަކީ ކުރީގެ ޕްރިންޓިންގ ޕްރެސް ފަދަ މުހިންމު ވަސީލަތްތަކެވެ. މުސްލިމުން މި ވަސީލަތްތައް ބޭނުންކޮށްގެން ޢިލްމާއި ތަރުބިއްޔަތު ފެތުރުމަށް މަސައްކަތްކުރުމަކީ މުހިންމު ކަމެކެވެ. ނަމަވެސް، މިކަމުގައި އަދިވެސް އެކަށީގެންވާ ވަރަށް ކުރިއަރާފައި ނުވާކަން ފާހަގަކުރެވެއެވެ. މިސާލަކަށް، އެމެރިކާގައި އަދިވެސް ފެންވަރު ރަނގަޅު އިސްލާމީ ޓީވީ ޗެނަލެއް ނެތްކަން ފާހަގަކުރެވެއެވެ.
ނިންމުން: އިސްލާމީ އުންމަތުގެ ކުރިއެރުމަށްޓަކައި ދީނީ ޢިލްމުވެރިންނާއި ދުނިޔަވީ ޢިލްމުވެރިން ގުޅިގެން މަސައްކަތްކުރުމަކީ މުހިންމު ކަމެކެވެ. އިސްލާމްދީނުގެ އަސްލުތައް ހިފަހައްޓައިގެން، މިޒަމާނުގެ ޓެކްނޮލޮޖީއާއި ޢިލްމީ ކުރިއެރުންތަކާއެކު ކުރިއަށް ދިއުމަށް މަގުދައްކައިދޭ ބަޔަކަށްވުމަކީ މުހިންމު ކަމެކެވެ. މިގޮތުން، ކަރުދާހާއި ޕްރިންޓިންގ ޕްރެސްގެ ތާރީޚުން ލިބޭ ފިލާވަޅުތައް ދަސްކޮށް، މިއަދުގެ ޓެކްނޮލޮޖީގެ ދުނިޔޭގައި އިސްލާމީ އުންމަތުގެ ދައުރު އަލުން ވަރުގަދަކުރުމަށް މަސައްކަތްކުރަންޖެހެއެވެ.